Yasaklandı ama hâlâ rafta: E171 ve neden önemli

Titanyum dioksit (E171), gıdalara parlak beyaz renk veren bir boyadır ve besin değeri katmaz. AB Şubat 2022'de, Türkiye ise 1 Nisan 2024'te gıdalarda kullanımını yasakladı. Buna rağmen etikette hâlâ görülebiliyor; çünkü yasak yeni üretim için geçerlidir ve raftaki eski stok bir süre tükenmeye devam eder.

E171 nedir ve ne işe yarar?

E171, titanyum dioksitin gıda katkısı olarak kullanılan biçimidir. İşlevi tamamen görseldir: ürüne opak, parlak bir beyazlık verir ve rengin daha canlı görünmesini sağlar. Şekerlemenin kaplaması daha çekici görünsün, beyaz krema daha beyaz olsun diye kullanılır. Tada, dokuya, dayanıklılığa ya da besin değerine hiçbir katkısı yoktur. Bu nedenle çıkarılması ürünün işlevini bozmaz, yalnızca görüntüsünü biraz değiştirir.

Hangi ürünlerde bulunurdu?

• Sert şekerlemeler ve draje kaplamaları: parlak beyaz yüzey için en yaygın kullanım alanı.
• Sakız kaplamaları: dış kabuğun mat beyaz görünmesi için.
• Beyaz krema, pastacılık süsleri ve hazır kaplamalar.
• Bazı beyaz soslar ve toz karışımlar: opaklık için.
• İlaç ve takviye tabletlerinin kaplaması: bu kullanım gıda yasağının kapsamı dışındadır ve ayrı mevzuata tabidir.

Neden yasaklandı?

AB gıda güvenliği kurumu EFSA, 2021'de yaptığı yeniden değerlendirmede iki noktaya dikkat çekti. Birincisi, gıda sınıfı titanyum dioksitin bir bölümünün nano boyutta parçacıklar içermesi ve bu parçacıkların bağırsaktan çok az miktarda da olsa emilip vücutta birikebilmesi. İkincisi ve belirleyici olanı, genotoksisite yani DNA'ya zarar verme ihtimalinin mevcut verilerle dışlanamamasıydı.

Genotoksisite için güvenli bir alım düzeyi belirlemek mümkün olmadığından, EFSA E171'in artık gıda katkısı olarak güvenli kabul edilemeyeceği sonucuna vardı. Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur: bu, 'E171 kanser yapar' demek değildir. Kurum, riski kanıtladığını değil, riskin yokluğunu kanıtlayamadığını söylemiştir ve ihtiyat ilkesi gereği yasak yolunu tercih etmiştir.

Yasak takvimi

Yasaksa neden hâlâ etikette görünüyor?

Bir katkının yasaklanması, o katkıyı içeren tüm ürünlerin ertesi gün raftan kalkması anlamına gelmez. Yasak yeni üretim için geçerlidir; halihazırda üretilmiş ürünler genelde raf ömürleri boyunca satılmaya devam eder. Buna bir de veri gecikmesi eklenir: ürün veritabanlarındaki içindekiler bilgisi üreticinin son etiketinden değil, bir önceki ambalajdan gelmiş olabilir. Bu yüzden bugün taradığın bir üründe eski bir kayıt görünebilir.

Yani etikette E171 görmek mutlaka o ürünün bugün yasağı çiğnediği anlamına gelmez. Daha çok, elindeki bilginin ne kadar güncel olduğuyla ilgilidir. Bu tür veri gecikmelerini nasıl ele aldığımızı yöntem sayfamızda anlattık.

Kendi veritabanımızdaki durum

Kendi veritabanımızda içindekisi bilinen gıda ürünleri arasında 33 üründe titanyum dioksit kaydı bulduk. Sayı toplam katalog içinde küçük görünür, ama gösterdiği şey önemli: artık izin verilmeyen bir katkı, eski etiket verisiyle hâlâ karşımıza çıkabiliyor. Bu kayıtların bir bölümü büyük olasılıkla güncellenmemiş veridir, bir bölümü ise gerçekten eski stok olabilir. Türkiye pazarındaki genel tabloya raf raporumuzdan bakabilirsin.

Güneş kremindeki titanyum dioksit aynı şey mi?

Hayır, ve bu ayrım önemli. Güneş kremlerindeki titanyum dioksit bir mineral UV filtresidir: cildin üzerinde kalır, ışığı yansıtır ve sağlam ciltten kayda değer ölçüde emilmez. Gıdadaki E171 ise yutulur ve sindirim sisteminden geçer. İki kullanım farklı yollarla vücutla temas ettiği için değerlendirmeleri de ayrıdır. Kozmetikte titanyum dioksit hâlâ izinlidir ve özellikle hassas ciltte iyi tolere edilen filtrelerden sayılır.

Yerine ne kullanılıyor?

Üreticilerin çoğu ya beyazlatıcıyı tamamen çıkardı ya da kalsiyum karbonat (E170) ile pirinç nişastası gibi alternatiflere yöneldi. Sonuç genelde biraz daha az parlak, biraz daha kırık beyaz bir görünümdür. İşlev açısından kayıp yoktur; sadece göz alışkanlığı değişir. Bu yüzden E171 içermeyen bir alternatifi seçmek tat ya da kalite açısından bir ödün gerektirmez.

Etikette nasıl tanırsın?

• 'Titanyum dioksit' ya da 'titanium dioxide' olarak yazılmış olabilir.
• 'E171' kodu olarak geçebilir; E-kodlarının ne anlama geldiğini bu sayfada anlattık.
• 'Renklendirici (E171)' gibi işlev adıyla birlikte verilebilir.
• Özellikle beyaz kaplamalı şekerleme ve sakızlarda kontrol etmeye değer.
• Ürün kütüphanemizden madde adına göre de arama yapabilirsin: Keşfet.

Sık karşılaşılan üç yanlış

• 'Yasak sadece AB'de geçerli' sanmak: Türkiye de 1 Nisan 2024'ten itibaren gıdada kullanımı yasakladı.
• 'Etikette gördüm, demek ki yasa dışı' sonucuna atlamak: eski stok ve güncellenmemiş etiket verisi daha olası açıklamadır.
• Güneş kremindeki titanyum dioksiti gıdadakiyle aynı sanmak: biri ciltte kalan bir UV filtresi, diğeri yutulan bir renklendiricidir.

Nano boyut neden ayrı bir başlık?

E171 tek tip bir toz değildir. İçindeki taneciklerin bir bölümü nano ölçekte, yani 100 nanometrenin altındadır. Bu ayrıntı, tartışmanın merkezindeki teknik sebeptir. Aynı kimyasal maddenin çok küçük tanecikleri, iri tanecikleriyle aynı biçimde davranmaz: yüzey alanı orantısız büyür ve tanecik bağırsak duvarını geçebilecek boyuta iner. Bu yüzden değerlendirme, 'titanyum dioksit zararlı mı' sorusundan çok 'bu tanecik boyutunda ne oluyor' sorusu etrafında yürüdü.

Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi 2021 değerlendirmesinde, genotoksisite endişesinin dışlanamadığını belirtti; yani maddenin genetik materyale zarar verme ihtimali kesin olarak elenemedi. Burada söylenen 'zarar verdiği kanıtlandı' değildir. Söylenen, güvenli bir günlük alım miktarının belirlenemediğidir. Katkı maddeleri hukukunda bu ikisi aynı sonuca çıkar: güvenli sınır konulamıyorsa izin de verilemez. Kararın gerekçesi budur.

Bütün beyaz katkılar yasaklandı mı?

Hayır ve bu ayrımı bilmek gereksiz endişeyi önler. Kalsiyum karbonat (E170) hâlâ izinlidir ve bazı ürünlerde beyazlık ile opaklığı sağlamak için kullanılır. Titanyum dioksit de gıda dışında yasaklanmış değildir: güneş kremlerinde mineral filtre olarak, diş macununda ve makyaj ürünlerinde kullanımı sürüyor. Yasak yalnızca yenilen ürünler içindir, çünkü endişe yutulmaya bağlı maruziyetten kaynaklanır. Güneş kremindeki titanyum dioksit ciltte kalır ve yutulmaz.

Kısacası etikette titanyum dioksit görmek, ürünün türüne göre farklı anlam taşır. Bir gıda etiketinde artık olmaması gerekir. Bir güneş kremi etiketinde ise beklenen ve amaçlanan bir bileşendir. Bu maddenin kozmetikteki rolünü ayrı sayfasında topladık.

Çocuklar neden ayrıca konuşuldu?

E171 tartışmasında çocukların ayrı başlık olmasının sebebi, maddenin çocuklar için özel olarak tehlikeli olması değil, maruziyetin yapısıdır. İki neden var. Birincisi, E171 en çok şekerleme, sakız, pastacılık süsü ve kaplamalı draje gibi ürünlerde kullanılıyordu; bunlar ağırlıklı olarak çocukların tükettiği ürünler. İkincisi, katkı maruziyeti vücut ağırlığı başına hesaplanır; aynı miktar şekerleme, 20 kilogramlık bir çocukta 70 kilogramlık bir yetişkine göre kat kat yüksek maruziyet demektir.

Bu iki etken üst üste binince, aynı üründen aynı miktarı yiyen bir çocuk ile bir yetişkin arasında ciddi fark oluşuyordu. Düzenleyicilerin dikkatini çeken nokta buydu. Yasak zaten herkes için geçerli olduğundan bugün ayrıca çocuğa özel bir önlem almana gerek yok; ama eski stok bir şekerleme paketinde E171 görürsen, bu bilgi neden değiştirmeye değdiğini açıklar.

Etikette hangi isimlerle karşına çıkar?

• E171: en kısa ve en sık yazılan biçim.
• Titanyum dioksit: kod yerine açık ad yazılmış hâli, ikisi aynı maddedir.
• Titanium Dioxide: ithal ürünlerde ve kozmetik INCI listelerinde bu yazımla görürsün.
• CI 77891: kozmetikte kullanılan renk indeksi numarası, gıda etiketinde beklenmez.

Katkı yasaklarında hangi kurum ne yapar?

Bir katkının yasaklanması tek bir kurumun tek bir kararıyla olmaz; ortada bir iş bölümü vardır ve bunu bilmek haberleri okumayı kolaylaştırır. Avrupa'da bilimsel değerlendirmeyi EFSA yapar: eldeki çalışmaları tarar, güvenli bir günlük alım düzeyi belirlenebiliyor mu ona bakar ve bir görüş yayımlar. Bu görüş tek başına kural değildir, kuralın gerekçesidir. Kararı Avrupa Komisyonu üye ülkelerle birlikte alır ve mevzuat değişikliği olarak yayımlar. Yani 'EFSA yasakladı' cümlesi teknik olarak eksiktir: EFSA değerlendirir, Komisyon yasaklar.

Türkiye'de zincir benzer biçimde işler. Gıda katkılarının hangi üründe hangi oranda kullanılabileceği Türk Gıda Kodeksi ile belirlenir ve düzenleme Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından yürütülür. Kodeks büyük ölçüde AB mevzuatıyla uyumlu olduğu için AB'deki bir değişiklik genelde bir süre sonra buraya da yansır. E171'de olan tam olarak budur: AB kararından yaklaşık iki yıl sonra Türkiye de gıdada kullanımı yasakladı. Aradaki gecikme kararın 'bize gelmediği' anlamına gelmez, mevzuatın kendi takvimiyle ilerlediği anlamına gelir.

Beyaz ve opak görüntü veren maddeler

E171 rafta tek başına değildi; beyazlık birden çok yolla elde edilir. Aşağıdaki tablo, aynı görsel işi gören maddelerin gıda ve kozmetikteki durumunu yan yana koyuyor.

Tablonun asıl mesajı şudur: beyaz görünüm tek bir maddenin işi değildir ve E171'in çıkması rafta beyaz ürün kalmadığı anlamına gelmez. Aynı maddenin gıdada yasak, kozmetikte izinli olması da bir çelişki değildir; çünkü değerlendirme maddenin adına değil, vücutla temas yoluna bakar. Yutulan bir tanecikle ciltte kalan bir tanecik aynı hesaba girmez.

Katkı haberlerini okurken sık yapılan hatalar

E171 tartışması, katkı haberlerinin nasıl yanlış okunduğunu gösteren iyi bir örnek oldu. Aşağıdaki beş hata hemen her yeni katkı haberinde tekrarlanıyor. Kodların genel mantığını ayrıca E-kodları zararlı mı yazısında ele aldık.

• 'Yasaklandı' ile 'zararlı olduğu kanıtlandı' aynı şey sanılır: düzenleyiciler bazen riski kanıtladıkları için değil, güvenli bir sınır belirleyemedikleri için izni geri çeker.
• Laboratuvar dozu ile tabaktaki miktar karıştırılır: hücre ve hayvan çalışmalarında kullanılan miktarlar günlük tüketimin çok üstünde olabilir.
• Tek bir katkıya odaklanıp ürünün bütünü atlanır: bir şekerlemede asıl belirleyici olan genelde şeker miktarı ve porsiyondur.
• Bir otoritenin kararı dünya kuralı sanılır: aynı madde farklı ülkelerde farklı sonuçlanabilir ve bu ille de birinin hatalı olduğunu göstermez.
• Eski bir haber güncel sanılır: katkılar dönemsel olarak yeniden değerlendirilir, bugünkü durum beş yıl öncekinden farklı olabilir.

Kimin için gerçekten önemli?

E171 artık gıdada izinli olmadığı için bugün kimsenin özel bir önlem almasına gerek yok. Yine de eski stok ve gecikmiş etiket verisi ihtimali düşünüldüğünde, bazı gruplar için etikete bakmak diğerlerinden daha anlamlı.

• Küçük çocuklu aileler: maruziyet vücut ağırlığı başına hesaplandığı için aynı paket şekerleme çocukta daha yüksek bir düzeye karşılık gelir; çocuk ürünlerinde nelere bakıldığını çocuk ürünleri yazısında topladık.
• Şekerleme, sakız ve pastacılık süsünü düzenli tüketenler: E171 en çok bu üç grupta kullanılıyordu, dolayısıyla eski stok ihtimali de en çok buralarda.
• İthal ürün alanlar: farklı ülkelerin stok döngüsü aynı hızda ilerlemez, ithal bir pakette eski etikete daha sık rastlanır.
• Etiket verisiyle çalışan herkes: uygulamalar ve veritabanları üreticinin bugünkü ambalajını değil, kaydedilmiş son etiketi gösterir; bu gecikmeyi bilmek yanlış sonuç çıkarmayı önler.

Rafta 30 saniyelik kontrol

• Paketi çevir ve renklendirici satırını bul: 'renklendirici' ya da 'renk maddesi' ifadesinin yanındaki kodu oku.
• Beyaz kaplamalı şekerleme, draje ve sakızda titanyum dioksit ya da E171 adını ara; en olası yer burasıdır.
• Bulursan üretim ya da son tüketim tarihine bak: eski bir parti olması en olası açıklamadır.
• Aynı rafta içermeyen bir alternatif varsa onu seç; beyazlık yalnızca süs olduğu için tat ya da kalite kaybı olmaz.
• Çözemediğin kodları not et; sonra E-kodu temelleri sayfasından tek tek bakabilirsin.

İlaç ve takviye kaplamaları neden ayrı tutuluyor?

Gıda yasağı tabletlerin kaplamasını kapsamaz ve bu, en sık sorulan noktalardan biri. Sebebi tutarsızlık değil, mevzuatın ayrı olmasıdır: ilaçlar gıda katkısı mevzuatına değil kendi ruhsatlandırma sistemine tabidir ve orada fayda ile risk ilacın kullanım amacına göre tartılır. Bir de maruziyetin ölçeği farklıdır; günde bir tabletin kaplamasındaki miktar ile düzenli tüketilen şekerlemedeki miktar aynı büyüklükte değildir. İlaç tarafında alternatif arayışı sürüyor, ama bu ayrı bir sürecin konusu. Kısacası kutunun üstünde titanyum dioksit gören biri, buradan gıda yasağının çiğnendiği sonucuna varmamalıdır.

Sonuç

E171 besin değeri katmayan, tamamen görsel amaçlı bir renklendiriciydi ve hem AB hem Türkiye artık gıdada kullanımına izin vermiyor. Etikette hâlâ görebilmenin en olası sebebi eski stok ve güncellenmemiş veridir. Amaç panik değil bilinçli tercih: beyazlık zaten süs olduğu için, içermeyen bir alternatifi seçmek hiçbir şey kaybettirmez. Elindeki bir ürünün içindekilerini görmek istersen barkodunu taratabilirsin.